زمان تقریبی مطالعه: 13 دقیقه
 

عبدالله ریاضی





عبداالله ریاضی در سال ۱۲۸۵ در اصفهان متولد شد. از پنج سالگی به مکتب رفت و در سلک طلاب قرار گرفت و تا شرح لمعه پیش رفت سپس به درس خواندن در نظام جدید روی آورد و پس از اخذ دیپلم، از بورسیه دولت، برای تحصیل در اروپا بهره برد. پس از اخذ درجه مهندسی در فرانسه به ایران بازگشت و به تدریس در دانشکده فنی اشتغال ورزید. بعدها به ریاست دانشکده فنی رسید.
پس از آنکه کنگره آزاد زنان و مردان او را کاندیدای نمایندگی از تهران کرده بود، به مجلس راه یافت و به ریاست مجلس انتخاب شد.


۱ - تحصیلات مقدماتی



عبداالله ریاضی در سال ۱۲۸۵ در اصفهان متولد شد. پدر وی میرزا‌هاشم نام داشت. عبدالله از پنج سالگی به مکتب رفت، تا با اصول قدیم درس بخواند. وی تا خواندن سیوطی و شرح لمعه پیش رفت و با اینکه در سلک طلاب بود و با اصول قدیم درس می‌خواند، ولی در آلیانس یهودیان که تمامی دروسش به زبان فرانسه بود رفته و دوره دو ساله آن، مدرسه را هم طی کرد و سپس در دبستان «گل بهار» دوره ابتدایی را به اتمام رساند و پس از آن دوره متوسطه را نیز در اصفهان گذراند و در سال ۱۳۰۱ به تهران آمد و در مدرسه دارالمعلمین به ادامه تحصیل پرداخت و در سال ۱۳۰۴ دیپلم خود را از آن مدرسه دریافت کرد. ریاضی در عین حال که در دارالمعلمین تحصیل می‌کرد در یک دبستان دولتی ریاضیات درس می‌داد و به معلم ریاضی شهرت یافت و نام فامیل ریاضی نیز یادگار او از آن دوران بود. او در همان ایام به همراهی دو تن از دوستانش مجله‌ای به نام «مجله ریاضیات» منتشر می‌کرد.

۲ - تحصیلات عالی



ریاضی در سال ۱۳۰۷در زمره صد نفری بود که از بورسیه دولت، برای تحصیل در اروپا بهره برد. از جمله اعضاء کاروان محصلین به فرانسه می‌توان از مرحوم مهندس مهدی بازرگان نام برد که با ریاضی در شهر نانت فرانسه مراحل مقدماتی ورود به دانشگاه را طی می‌کرد. ریاضی پس از گذراندن مراحل مقدماتی از آنجا که، کم حوصله بود و نمی‌خواست در کنکور شرکت کند، ترجیح داد در انستیتو الکترونیک در رشته برق و الکترونیک ادامه تحصیل دهد.
[۱] خاطرات مهندس مهدی بازرگان در گفتگو با سرهنگ غلامرضا نجاتی، شصت سال خدمت و مقاومت، ج۱، ص۱۵۹، موسسه خدمات فرهنگی رسا بیجا، سال ۱۳۷۰.
البته ناگفته نماند که ریاضی در زمان تحصیل در فرانسه علیه گروه‌های مخالف رژیم پهلوی برای سفارت خبر چینی می‌کرد.
[۲] خاطرات ایرج اسکندری، ص۵۳۵، تهران، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۱.


۳ - بازگشت به ایران



پس از اتمام تحصیلات در فرانسه و اخذ درجه مهندسی و دریافت دانشنامه علوم ریاضی به ایران بازگشت، و به خدمت زیر پرچم اعزام شد. در دوران خدمت روابط افسران با مهندس ریاضی خیلی خوب بود، روی او حساب می‌کردند حتی بعضی اوقات در غیاب استادان، او کلاس درس را اداره می‌کرد. در سال ۱۳۱۴ هنگامی که دکتر حسابی رییس دانشکده فنی بود، عده‌ای از فار‌غ‌التحصیلان فرانسه جهت تدریس به دانشکده معرفی شدند، که ریاضی نیز جزء این دسته بود و به عنوان دانشیار به تدریس در دانشکده فنی اشتغال ورزید. ریاضی بعدها به ریاست دانشکده فنی رسید و در این سمت بود که از استاد ارتش تقاضا کرد که نورالدین کیانوری که سالیان بعد دبیر اول حزب توده شد، را هفته‌ای دو روز برای تدریس به دانشکده فنی بفرستند، و ستاد ارتش موافقت کرد.
[۳] کیانوری، خاطرات نورالدین کیانوری، ص۶۲تا۵۵، تهران، انتشارات اطلاعات، ۷۲.
عبدالله ریاضی در سمت ریاست دانشکده فنی بود که در سال ۱۳۴۲ در دوره ۲۱ انتخابات مجلس شورای ملی کاندیدای نمایندگی مجلس شد.

۴ - فعالیت در مجلس



از زمانی که قرار شد سیستم حکومتی در ایران تغییر کند و با اعلام برنامه‌های انقلاب سفید تمام قدرت‌ها به شاه و حزب «پاسداران انقلاب (ایران نوین)» منتقل شود برای ریاست مجلس هم افرادی مانند سردار فاخر حکمت نمی‌توانست مفید باشد.
[۴] بهزادی، علی، شبه خاطرات، ص۲۷۰، تهران، زرین، ۱۳۷۰.

بنابراین مجموعه دستگاه‌ها و کارگزاران حکومت در تکاپوی یافتن رییس مجلس بودند. در این میان «منصور روحانی» رییس سازمان آب موفق شد، تا فرد مورد نظر را بیابد و آن شخص کسی جز عبدالله ریاضی، استاد وی و رییس دانشکده فنی نبود. علی بهزادی(علی بهزادی روزنامه نگار بودند. ) می‌نویسد: «یک روز مهندس روحانی گروه روزنامه نویسان عصر کانون مطبوعات را به دفترش دعوت کرد و خیلی خودمانی گفت: بچه‌ها من می‌خواهم یک نفر را به شما معرفی کنم، که خودم درستی و پاکی او را تضمین می‌کنم. او اهل زد و بندهای مالی و سیاسی نیست. عده‌ای از شاگردانش او را برای وکالت مجلس کاندیدا کرده‌اندِ، اسمش مهندس عبدالله ریاضی است. من از شما نمی‌خواهم از او تعریف و تمجید کنید، ولی تقاضا می‌کنم تحقیق کنید، اگر همانطور که گفتم مردی پاک و درست بود، آن وقت به معرفی آن بپردازید. بعد از این جلسه خصوصی، مهندس روحانی چند مهمانی داد. . . ، ولی همیشه ما چند روزنامه‌نویس جزو مدعوین اصلی بودیم، و هر بار دست مهندس ریاضی را می‌گرفت و او را نزد ما می‌آورد و سعی می‌کرد بین ما دوستی برقرار کند. ما هم بدون آنکه از ماجراهای پشت پرده آگاهی داشته باشیم. هر یک به سبک و روش خود اسم و عکس او را چاپ می‌کردیم و درباره‌ی سوابق تحصیلی و دانشگاهی‌اش مطالبی می‌نوشتیم، به این ترتیب مهندس عبدالله ریاضی که کنگره آزاد زنان و مردان نیز او را کاندیدای نمایندگی از تهران کرده بود، به مجلس راه یافت. از این به بعد، کار به دست مطبوعات دولتی افتاد، هنور شمارش آرای تهران تمام نشده، مهندس ریاضی را رییس آینده مجلس معرفی کردند، به طوری که وقتی مجلس می‌خواست برای انتخاب رییس رای‌گیری کند. از قبل همه می‌دانستند که مهندس عبدالله ریاضی، رییس دانشکده فنی دانشگاه تهران، به ریاست مجلس انتخاب خواهد شد.
[۵] بهزادی، علی، شبه خاطرات، ص۲۷۲، تهران، زرین، ۱۳۷۰.


۴.۱ - عکس‌العمل دانشجویان


اما کاندیدا شدن ریاضی برای نمایندگی مجلس عصبانیت دانشجویان را برانگیخت. ریاضی که هیچ‌گاه فعالیت سیاسی دانجشجویان را بر نمی‌تافت و حتی دانشجویی را به خاطر فعالیت سیاسی تهدید به اخراج کرده بود و به گوش مستخدم دانشکده به خاطر برنداشتن اعلامیه سیلی زده بود. اینک بهانه‌ای به آنان داده بود تا برای کتک زدنش لحظه شماری کنند و بالاخره پس از آنکه او به مجلس راه می‌یابد توسط دانشجویان مضروب می‌شود.
[۶] رجال عصر پهلوی، عبدالله ریاضی به روایت اسناد ساواک، ص۱۵، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۴.


۴.۲ - دوران ریاست


هنوز چند ماهی از ریاست ریاضی بر مجلس نگذشته بود، که او مشی خود را حتی در برابر مجلس فرمایشی و نمایندگان انتصابی نشان داد. گزارش مورخه ۱۶/۱۱/۱۳۴۲ ساواک صریحا اذعان کرد که نود درصد از نمایندگان مجلس شورای ملی از طرز رفتار آقای مهندس ریاضی رییس مجلس نسبت به خود ناراضی هستند و می‌گویند ایشان، مانند کلاس درس با وکلا رفتار، و رعایت شخصیت آنها را نمی‌کند. رفتار ریاضی با قوه‌ی قانون‌گذاری، بخشی از پروژه‌ای بود، که شاه آن را گام به گام پیش می‌راند. اگر در سالهای نه چندان دور گاه سخن از آزادی انتخابات می‌شد، اما اینک شاه، پس از جلب اعتماد آمریکا و سرکوب نیمه خرداد ۱۳۴۲ مجلس را در بست در اختیار دولت، و دولت را کاملا مطیع خود می‌دانست. در ادامه سند فوق‌الذکر ریاضی نیز که می‌دانست نباید در برابر لوایحی که از شرف عرض گذشته، مقاومت کند. مکررا به نمایندگان تذکر می‌داد که در باب لوایح کمتر بحث کنند و گاه چنان افراط می‌کرد که پروای رعایت ظواهر، و حفظ قانون را نیز، نمی‌کرد و حتی در برخی موارد، نمایندگان نسبت به این رویه ریاضی اعتراض می‌کردند. اگر چه مجلس فقط تابع اراده ملوکانه بود، ولی شاه برای بسط قدرت خود و حذف کوچکترین اختیارات مجلس نیز شتاب نشان می‌داد. در گزارش ساواک آمده است: در دوره پیش در کمیسیون‌ها بحث‌هایی دقیق می‌شد و لوایح دولت، با تغییرات قابل ملاحظه‌ای به تصویب می‌رسید. ولی در این دوره، از همان آغاز کار نمایندگان دولت که معمولا برای بحث لوایح در کمیسیون‌ها شرکت می‌کنند، به تلویح و یا احیانا به تصریح می‌گفتند، لوایح دولت، نباید تغییر کند. چون به عرض رسیده است.
[۷] بهزادی، علی، شبه خاطرات، ص۲۷۰، تهران، زرین، ۱۳۷۰.
سخنانی که در مجلس گفته می‌شد اصولا توجه کسی را به خود جلب نمی‌کرد، در مجلس کوچکترین ابتکاری در سیاست‌های کشور مشهود نبود وقتی برنامه مورد نظر شاه در آنجا مطرح می‌شد، کمترین مخالفتی با آن ابراز نمی‌گردید. نماینده شدن به علل و مزایای زیادی که داشت، از جاذبه فراوانی برخوردار بود یعنی کسی که به نمایندگی مجلس می‌رسید، در واقع پول به دست آورده بود.
[۸] ریچارد، ناسونالیسم در ایران، ترجمه: احمد تدین، ص۴۲۶، تهران، کویر، ۷۱.


۴.۳ - کاپیتولاسیون


اکنون مجلس، با آن رییس و آن وکلا آمادگی داشت تا بر یکی از شوم‌ترین پدیده استعماری یعنی «کاپیتولاسیون» لباس قانون بپوشاند. لایحه مذکور توسط دولت منصور برای تصویب به سنا رفت، ولی بعد، در صحن علنی مجلس شورا مطرح شد و با وجود مخالفت‌های فراوان، در جلسه پرتشنج که از ۸ صبح تا ۵ بعدازظهر بدون وقفه ادامه داشت، این لایحه به تصویب رسید. این در حالی بود که از ۱۸۸ نفر نماینده مجلس، ۵۲ نفر غائب بودند و حتی ریاضی رییس مجلس با آگاهی از این خفت به بهانه بیماری در مجلس حاضر نشد، و به آمریکا رفت.
[۹] مروار، محمد، مجلس شورای ملی، ص۲۲۲، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۸۶.
طرح این لایحه در مجلس، و چند سال بعد تصویب لایحه‌ی جدا ساختن بحرین، از ایران که در کارنامه عبدالله ریاضی ماندگار خواهد ماند، آشکار می‌کند. که چرا ریاضی در یک فرایند مبهم و سریع بر ریاست مجلس شورا تکیه زد. عبدالله ریاضی به زعم آنکه در دوران تحصیل جزء شاگردان ممتاز به شمار می‌رفت، ولی در عرصه سیاست از چنان کرختی برخوردار بود، که او را در زمره عقب مانده‌ترین، افراد سیاسی قرار داده بود. شکایت او از کمبود پیاز و سیب زمینی در کشور در نزد دیپلماتهای کشوری دیگر، نمونه‌ای آشکار، از این عقب ماندگی است. او حتی در زمینه توسعه و گسترش دانشگاه‌ها، نیز این کند ذهنی را نشان می‌داد. به طوری که دو سال پس از تشکیل دانشگاه پلی‌تکنیک، به نزد شاه رفته و درخواست کرده است که دانشگاه پلی‌تکنیک به هنرستان فنی تبدیل شود، زیرا که کشور به تکنسین، بیش از مهندس احتیاج دارد. در جلسه‌ای که او استدلال خود را در باب مزیت این تغییر بیان داشت، محمدعلی مجتهدی رییس دانشگاه پلی تکنیک برآشفته، فریاد زد: «خاک تو سر این مملکت که تو رییس مجلسش باشی. »
[۱۰] خاطرات محمد علی مجتهدی، به کوشش حبیب لاجوردی، ص۱۰۷، تهران، نشر کتاب، تهران، ۱۳۸۰.

مرتضی مشیر از نمایندگان دوره ۲۴ نمونه‌ای از ریاست ریاضی را چنین بیان می‌کند:
"مهندس ریاضی در سال‌های اول و دوم عمر مجلس دوره ۲۴، شیوه‌ی خاصی برای تصویب لوایح دولت داشت. بدین معنی که منشیان نوبتی، مواد را می‌خواندند و بعد اعلام رای می‌کردند و عده‌ای قیام می‌کردند و سپس ریاست مجلس بدون شمارش آرای قیام کنندگان تصویب لایحه را اعلام می‌کرد. یکی دوبار من دیدم، از جمع حدود ۲۰۰ نفر حاضر در جلسه شاید کمتر از سی، چهل نفر بلند شدند، ولی در عین حال تصویب لایحه اعلام گردید. به ناچار، چند نفری فریاد زدیم آقای رییس اکثریت قیام نکرده است، چرا اعلام تصویب فرمودید؟ وی گفت: درست گفتیم، حالا اگر می‌خواهید، مجددا رای می‌گیریم، و جالب بود که بر خلاف سنت پارلمانی که باید موافقان قیام کنند، ایشان خواستند هرکس مخالف باشد، قیام نماید. دراین وقت، ما و عده‌ای بلند شدیم و ایشان باخنده گفت: دیدید که لایحه تصویب شده بود.
[۱۱] گوشه‌هایی از خاطرات من در ۵۰ سال اخیر، دکتر مرتضی مشیر، ص۲۱۰، نشرگندم، ۷۸.



۵ - حزب رستاخیز



تاسیس حزب رستاخیز در اسفند ماه ۱۳۵۳ که عبدالله ریاضی در جلسه افتتاحیه دوره ۲۴ مجلس آن را موجب پیوستگی معنوی و وحدت کلمه ملت، زیر لوای حزب رستاخیز ملت ایران ارزیابی کرد و ایمان راسخ را به نظام شاهنشاهی و قانون اساسی و انقلاب شاه و ملت مورد تایید قرار داد. در حقیقت، تیر خلاصی بود، بر پیکری که خود موجبات مرگش را فراهم ساخته بود و ریاضی در این میان نقش کمی بر عهده نداشت. هر چند اگر ریاضی نیز به اوامر و نواهی شاه توجه نمی‌کرد، بی‌تردید شخص دیگری چنین می‌کرد و مجلس، رییس دیگر می‌یافت، اما تقدیر چنین بود، که رییس دانشکده فنی برای این منظور انتخاب شود.
[۱۲] رجال عصر پهلوی، عبدالله ریاضی به روایت اسناد ساواک، ص۱۶، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۴



۶ - سرانجام ریاضی



زمانی که امواج انقلاب تمامی کشور را در برگرفته بود، و رژیم پهلوی در سراشیب سقوط گرفتار آمده بود. نظریه پردازان حکومت به این صرافت افتادند، که شاید با تغییر و تحولی رژیم را از مهلکه برانند. تغییراتی در سطوح حاکمیت انجام شد. یک از آنان که می‌بایست تغییر کند، ریاضی بود. که پس از ۱۵سال با رای اکثریت نمایندگان، جای خود را به جواد سعید داد و پس از چندی نیز برای معالجه عازم اروپا شد. مهندس ریاضی، پس از مدت کوتاهی که در اروپا توقف کرد، به تهران آمد. درباره‌ی دستگیری مهندس ریاضی چنین می‌گویند: در خانه‌ای در ساختمان سامان مخفی شده بود. وقتی شوفاز عمارت خراب می‌شود و یکی از کارکنان ساختمان که می‌خواسته لوله‌ها را کنترل کند، به ساختمان مزبور می‌رود، و می‌بیند که در آن ساختمان فردی مشغول خواندن کتاب می‌باشد. که شبیه مهندس ریاضی است. از قرار معلوم او در کارهای ساختمانی مجلس مدتی کار کرده بود، و مهندس ریاضی را می‌شناخت. جریان به کمیته انقلاب خبر داده شد و پاسداران به دستگیری او می‌پردازند
[۱۳] الموتی، بازیگران سیاسی از مشروطیت تا سال ۵۷، ج۴، ص۲۴۷، لندن، ۷۶.
و توسط دادگاه انقلاب به مرگ محکوم شد و حکم صادره در فروردین سال ۵۸ به موقع اجرا گذاشته شد.
[۱۴] رجال عصر پهلوی، عبدالله ریاضی به روایت اسناد ساواک، ص۱۸، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۴


۷ - پانویس


 
۱. خاطرات مهندس مهدی بازرگان در گفتگو با سرهنگ غلامرضا نجاتی، شصت سال خدمت و مقاومت، ج۱، ص۱۵۹، موسسه خدمات فرهنگی رسا بیجا، سال ۱۳۷۰.
۲. خاطرات ایرج اسکندری، ص۵۳۵، تهران، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۱.
۳. کیانوری، خاطرات نورالدین کیانوری، ص۶۲تا۵۵، تهران، انتشارات اطلاعات، ۷۲.
۴. بهزادی، علی، شبه خاطرات، ص۲۷۰، تهران، زرین، ۱۳۷۰.
۵. بهزادی، علی، شبه خاطرات، ص۲۷۲، تهران، زرین، ۱۳۷۰.
۶. رجال عصر پهلوی، عبدالله ریاضی به روایت اسناد ساواک، ص۱۵، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۴.
۷. بهزادی، علی، شبه خاطرات، ص۲۷۰، تهران، زرین، ۱۳۷۰.
۸. ریچارد، ناسونالیسم در ایران، ترجمه: احمد تدین، ص۴۲۶، تهران، کویر، ۷۱.
۹. مروار، محمد، مجلس شورای ملی، ص۲۲۲، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۸۶.
۱۰. خاطرات محمد علی مجتهدی، به کوشش حبیب لاجوردی، ص۱۰۷، تهران، نشر کتاب، تهران، ۱۳۸۰.
۱۱. گوشه‌هایی از خاطرات من در ۵۰ سال اخیر، دکتر مرتضی مشیر، ص۲۱۰، نشرگندم، ۷۸.
۱۲. رجال عصر پهلوی، عبدالله ریاضی به روایت اسناد ساواک، ص۱۶، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۴
۱۳. الموتی، بازیگران سیاسی از مشروطیت تا سال ۵۷، ج۴، ص۲۴۷، لندن، ۷۶.
۱۴. رجال عصر پهلوی، عبدالله ریاضی به روایت اسناد ساواک، ص۱۸، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۴



۸ - منبع



سایت‌ پژوهه، برگرفته از مقاله «عبدالله ریاضی» تاریخ بازیابی ۹۵/۰۶/۱    






آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.